دسته‌بندی نشده , عمومی , مدیریت پروژه

درس‌های سریال چرنوبیل برای مدیریت پروژه

اخیراً شبکه HBO سریالی به نام چرنوبیل منتشر کرده که در دنیا بازخورد بسیار خوبی پیدا کرده است. این مینی سریال به فاجعه اتمی انفجار نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در شوروی سابق می‌پردازد. من نکاتی مرتبط با مدیریت پروژه از این سریال یادداشت کرده‌ام که در ادامه می‌توانید مطالعه نمایید:

نادیده گرفتن مشکلات و ریسک‌های پروژه، باعث حل آن‌ها نمی‌شود

در قسمت آخر این سریال و در سکانس دادگاهی که به منظور محاکمه مقصران فاجعه برگزار شده، “لگاسف” دانشمندی که نقش پر رنگی در مدیریت اثرات پس از فاجعه داشته، جمله‌ای بسیار کلیدی بیان می‌کند. او می‌گوید:

“هر دروغی که می‌گوییم، ما را به حقیقت بدهکار می‌کند، دیر یا زود زمان بازپرداخت این بدهی فرا خواهد رسید.”

این جمله عین واقعیت و حقیقت است. هیچ وقت کتمان حقایق یا نادیده گرفتن مشکلات یا سرپوش گذاشتن بر ریسک‌ها و حقایق پروژه، باعث حل و فصل و رفع آن‌ها نخواهد شد. هر بار که در پروژه‌ای اطلاعات نادرست در گزارشات ارائه شود، ولو به خاطر هدف خاصی باشد، (خواه با هدف کسب رضایت ذینفعان و مدیران ارشد شرکت و پروژه یا کارفرما باشد یا ایجاد وجهه خوب برای تیم پروژه)، واقعیت پروژه را بدهکار می‌کنیم و دیر یا زود پروژه این بدهی را پرداخت خواهد کرد. نادیده گرفتن مشکلات و موانع پروژه، باعث نمی‌شود که آن‌ها حل و فصل شوند. نادیده گرفتن یا به تعویق انداختن بررسی مشکلات پروژه سبب می‌شود که تصیمات کلیدی و مهم دیرتر گرفته شوند و این تأخیر در تصمیم‌گیری و چاره‌اندیشی سبب ایجاد مشکلات جبران ناپذیری در پروژه خواهد شد.

مدیریت ریسک یک الزام و ضرورت

به باور من این سریال در زمینه مدیریت ریسک بسیار آموزنده است. در اتاق فرمان نیروگاه چرنوبیل و ثانیه‌هایی قبل از انفجار، آزمایشی توسط اپراتورها انجام می‌شود که ریسک‌های احتمالی آن را در نظر نمی‌گیرند. اما در ادامه و پس از انفجار و با حضور دانشمندی به نام لگاسوف، مدیریت ریسک به خوبی در پروژه پاک‌سازی پیاده می‌گردد. به عنوان مثال در یکی از عملیات‌های پاکسازی، لگاسف معتقد است که پنجاه درصد احتمال دارد یک انفجار بزرگ‌تر از انفجار اصلی رخ بدهد و این انفجار ممکن است زندگی پنجاه میلیون نفر از اهالی کشورهای بلاروس و اوکراین را به خطر بیاندازد. او حتی اذعان می‌کند که احتمال وقوع این ریسک ممکن است حدود ۴۰ درصد یا کم‌تر از از آن باشد اما اثرات احتمالی این ریسک بسیار بالاست و بنابراین با توضیح اثرات مهیب این ریسک به مدیران شوروی، تأیید آن‌ها جهت انجام اقداماتی در پاسخ به به این ریسک و اجتناب از آن را اخذ می‌کند و با سلسله اقداماتی، احتمال وقوع این ریسک را در پروژه پاکسازی بعد از انفجار نیروگاه به صفر می‌رساند.
سریال چرنوبیل به دو قسمت تقسیم می‌شود، قبل از انفجار و بعد از انفجار هسته راکتور واحد شماره۴ نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل. تا قبل از انفجار عدم توجه به مدیریت ریسک در تصمیمات مدیریت نیروگاه سبب بروز فاجعه می‌شود، اما پس از انفجار و آغاز پروژه پاکسازی، بارها شاهد استفاده از تکنیک‌های مدیریت ریسک در سریال هستیم.

مدیریت ارتباطات اثربخش، شاه کلید موفقیت پروژه

ده سال قبل از فاجعه چرنوبیل گزارشی در خصوص ناکارآمدی دکمه AZ-5 (دکمه توقف اضطراری (emergency shutdown) در نیروگاه‌های هسته‌ای شوروی سابق) منشتر می‌شود. حکومت شوروی از آن جایی که حکومتی ایدئولوژیک بود و معتقد بود آن سیستم هیچ‌گونه نقطه ضعفی ندارد، منتشر کننده گزارش را از کار اخراج و گزارش را نیز بایگانی می‌کند و اپراتورهای نیروگاه چرنوبیل ده سال بعد در هنگام فشردن دکمه AZ-5 اطلاعی از ریسک‌ها و دروس آموخته قبلی و مشکلات این سیستم نیروگاه نداشتند و فاجعه انفجار هسته رآکتور به همین دلیل رخ می‌دهد. اگر اطلاع‌رسانی درست صورت گیرد و حقایق پروژه از تیم پروژه پنهان نشود شاید در یک برهه کلیدی از پروژه، بتواند جلوی یک تصمیم‌گیری اشتباه را بگیرد. به عبارتی در پروژه نباید عده‌ای محرم و عده‌ای نامحرم فرض شوند و بخشی از اطلاعات پروژه را از آن‌ها پنهان شود، شاید همین پنهان‌کاری‌ها سبب شکست پروژه شود.
از طرفی در زمان پروژه پاکسازی پس از انفجار، فردی به نان شربینا که از مدیران ارشد شوروی بود، با مدیریت ارتباطات گسترده خود توانست امکانات فراوان و مناسبی را از جانب شوروی برای پروژه دریافت کند که اگر مدیریت ارتباطات صحیح و درست او نبود، شاید فاجعه‌ای بدتر از فاجعه اصلی پس از انفجار رخ می‌داد.

مدیریت ذینفعان

در قسمتی از سریال گفته می‌شود که کشور آلمان پس از ثبت تشعشات رادیواکتیو در خاک آلمان، مدارس خود را تعطیل کرده. آلمان کیلومترها دورتر از محل حادثه انفجار نیروگاه است. اما در خود شوروی و به دلیل نادیده گرفتن مدیریت ذینفعان پروژه و پنهان کاری از مردم محلی که از ذینفعان و اثرپذیران مهم پروژه پاکسازی بودند، در شهر چرنوبیل و در چند صدمتری محل فاجعه بچه‌ها در حیاط مدرسه بازی می‌کردند و عده‌ای برای تماشای حادثه بر روی پلی به همراه کودکان خود ایستاده بودند که تعداد زیادی از آن‌ها بر اثر تشعشات انفجار جان خود را از دست دادند. مردم محلی پروژه از ذینفعان و اثرپذیران کلیدی پروژه‌ها هستند، نادیده گرفتن آن‌ها ممکن است چنین اثرات مخربی برای پروژه داشته باشد.

مدیریت منابع انسانی

در بخشی از سریال جهت حفر تونل در زیر راکتور منفجر شده، احتیاج به کار چند معدنچی است. گروهی معدنچی روس جهت این کار انتخاب می‌شوند. مدیران پروژه پاکسازی نگران هستند که اگر حقایق اثرات احتمالی کار در نیروگاه را به معدنچیان بگویند، آن‌ها از انجام کار خودداری کنند. شربینا به لگاسوف که قصد مذاکره با معدنچی‌ها را دارد، توصیه‌ای می‌کند. او می‌گوید هیچ وقت به معدنچی‌ها دروغ نگو. آن‌ها تمام عمرشان را در تاریکی کار می‌کنند و نمی‌شود به آن‌ها دروغ گفت و او هم به این توصیه عمل می‌کند و تمام حقایق را با آن‌ها در میان می‌گذارد. مدیران پروژه پاکسازی با افراد تیم پروژه پاکسازی به گونه‌ای رفتار می‌کنند که آن‌ها با وجود این‌که می‌دانستند ممکن است جان خود را از دست بدهند اما جهت اهداف پروژه و نجات جان سایر انسان‌ها، ریسک‌ها را به جان خریدند و با ایثار و فداکاری خود پروژه پاکسازی را با موفقیت انجام دادند. با وجود تمام ابزارها و ماشین‌آلات و تجهیزات موجود، در نهایت این نیروی انسانی بود که سبب موفقیت پروژه پاکسازی شد. مدیریت صحیح منابع انسانی، رمز پیروزی هر پروژه‌ای است.

اهمیت ثبت دروس آموخته

در طول سریال لگاسف با درایت از دانشمند دیگری می‌خواهد که هم‌زمان با انجام پروژه پاکسازی، با تمامی اپراتورهای نیروگاه که در بیمارستان بستری هستند صحبت کند و تحقیقات مفصلی انجام دهد تا علت دقیق وقوع فاجعه مشخص شود. او هدف از این کار را جلوگیری از وقوع حادثه مشابه در سایر نیروگاه‌های هسته‌ای می‌داند و آن فرد نیز علی‌رغم تمامی دشواری‌های راه خود و حتی چند بار بازداشت شدن، تحقیقات خود را تکمیل می‌کند و در نهایت دروس آموخته‌ای که از این ماجرا ثبت می‌شود سبب اعمال تغییراتی در نیروگاه‌های هسته‌ای مشابه شوروی می‌شود. ثبت صحیح دروس آموخته هر پروژه‌ای و انتقال تجارب مثبت و منفی پروژه‌ها به پروژه‌های بعدی سبب جلوگیری از تکرار اشتباهات قبلی می‌شود. اصل ساده‌ای که متأسفانه ما در پروژه‌های ایران معمولاً نادیده می‌گیریم.

در پایان توصیه می‌کنم این سریال بسیار جالب و آموزنده را حتماً مشاهده کنید.

خواهش می‌کنم بدون ذکر منبع (نام نویسنده، آدرس سایت و آدرس کانال تلگرام) کپی نکنید!

برنامه ریزی و کنترل پروژه , عمومی , مدیریت پروژه

آشنایی با فاز مهندسی پروژه‌های صنعتی – مراحل فاز مهندسی و مدارک مهندسی پروژه‌ها

قبلاً در مطلبی به صورت اجمالی و خلاصه در خصوص آشنایی با پروژه‌های نفت و گاز، مراحل، انواع و اصطلاحات آن نوشته بودم. (در این لینک:آشنایی با مفاهیم کلی و ابتدایی پروژه‌های صنعت نفت و گاز ) در این مطلب قصد دارم مقداری در خصوص مراحل و انواع مدارک مهندسی فاز مهندسی پروژه‌های EPC بنویسم.

در پروژه‌های صنعتی و به خصوص پروژه‌های صنعت نفت و گاز و پتروشیمی و در فاز مهندسی مدارک گوناگونی در مراحل مختلفی تولید می‌شوند. این مدارک دسته‌بندی‌ها و نام‌گذاری‌های متفاوتی در کشورها، صنایع و استانداردهای مختلف دارند. اما یک دسته‌بندی متداول از مدارک در این پست معرفی می‌شود که بیش‌تر در پروژه‌های نفت و گاز و پتروشیمی کاربرد دارد. (البته در سایر پروژه‌های صنعتی مانند نیروگاه، فولاد، مس و امثالهم تقریباً همین مدارک مهندسی تولید می‌شود) آشنایی با این مدارک و مراحل از این جهت مهم است که کارشناس برنامه‌ریزی و کنترل پروژه یک پروژه EPC در طول کار خود به دفعات با نام این مدارک و مراحل برخورد می‌کند و بدیهی است برای برنامه‌ریزی کردن فعالیت‌ها باید یک شناخت نسبی از آن‌ها داشت. بنابراین مطالعه این نام‌ها و آشنایی حداقلی با این مدارک و مراحل فاز مهندسی برای یک کارشناس برنامه‌ریزی و کنترل پروژه به خصوص کارشناسی که در یک پروه EPC مشغول است، ضروری و لازم است.

منبع اصلی این نام‌ها و اسامی مدارک در ایران سندی است به نام IPS یا Iranian Petroleum Standards که توسط معاونت امور مهندسی وزارت نفت ایران منتشر شده است. در استاندارد IPS که سندی مفصل و حجیم است، تمامی اصطلاحات و مدارک و موارد مربوط به مهندسی پروژه‌های صنعت نفت و گاز و پتروشیمی موجود است.

فاز مهندسی پروژه به صورت کلی شامل شش بخش زیر است که به آن‌ها دیسیپلین (Discipline) می‌گویند:

  • ۱- فرایند- Process
  • 2- تجهیزات(مکانیکال)- Equipment(mechanical)
  • 3- ساختمان- Civil
  • 4- لوله‌کشی- Piping
  • 5- ابزاردقیق Instrument & control
  • 6- برق- Electrical

اما در استاندارد IPS بخش مهندسی پروژه به یازده بخش (Discipline) زیر تقسیم شده است:

  • ۱- (Heating, Ventilation, Air Conditioning Cooling & Refrigeration (AR
  • 2- (Civil (CE
  • 3- (Electrical (EL
  • 4- (General (GN
  • 5- (Instrument (IN
  • 6- (Fixed Mechanical Equipment (ME
  • 7- (Piping & Pipelines (PI
  • 8- (Process Machineries (PM
  • 9- (Process & Chemical (PR
  • 10- (Safety, Fire Fighting & Environmental Pollution Control (SF
  • 11- (Technical Protection (TP

همچنین از نظر استاندارد IPS مدارک مهندسی در هر کدام از بخش‌های بالا در شش دسته زیر تقسیم‌بندی می‌شوند. (شایان ذکر است تمام شش بند زیر برای همه دیسیپلین‌ها تولید نمی‌شود)

  • ۱- مدارک اجرا و نصب- Construction and installation
  • 2- نقشه- Drawing
  • 3- مهندسی و طراحی- Engineering and design
  • 4- عمومی- General (standards containing more than one type)
  • 5- بازرسی- Inspection
  • 6- مواد و مصالح و تجهیزات- Material and equipment

دسته‌بندی بالا مربوط به استاندارد IPS است. اما خارج از IPS دسته‌بندی زیر نیز برای انواع مدارک مهندسی در پروژه‌های EPC بسیار متداول است:

  • ۱- نقشه- Drawing
  • 2- برگه داده‌های فنی- Data Sheet
  • 3- مشخصات فنی- Technical Specification
  • 4- دفترچه محاسبات- Calculation Book
  • 5- درخواست خرید – Material Requisition-MR
  • 6- برآورد مقدار خرید- Material Take Off-MTO
  • 7- ارزیابی فنی پیشنهادات فروش -Technical Bid Evolution-TBE

قبلاً در مطلب آشنایی با مفاهیم کلی و ابتدایی پروژه‌های صنعت نفت و گاز گفته بودیم که مراحل فاز مهندسی یک پروژه به صورت معمول به شرح زیر است:

  • ۱- طراحی مفهومی Conceptual Design
  • 2- طراحی پایه Basic Design
  • 3- مهندسی یکپارچه FEED
  • 4- طراحی تفصیلی Detail Design

مراحل بالا در همه پروژه‌ها یکسان نیست و ممکن است محدوده کاری (Scope) هر پیمانکار یا شرکت در پروژه شامل یکی یا همه بخش‌های بالا باشد. به عنوان مثال ممکن است سطح دوم ساختار شکست کار (WBS) یک پیمانکار EPC در بخش مهندسی به شرح زیر باشد:

  • ۱- طراحی مفهومی Basic Design
  • 2- طراحی تفصیلی Detail Engineering
  • 3- خدمات تدارکات- Procurement Services
  • 4- Field Engineering
  • 5- Final Documentation

در هر کدام از بخش‌های بالا به صورت معمول یک مدرک مهندسی در هر بار انتشار با نام نسخه‌های زیر تهیه می‌شود:

  • ۱- IFI – Issue For Information
  • 2- Issue For Comment – IFC
  • 3- Issue For Approval- IFA
  • 4- Approved For Construction- AFC

هر کدام از مدارک مهندسی وقتی توسط شرکت طراح، یا واحد مهندسی و … تولید می‌شود، مطابق رویه‌هایی باید برای دستگاه نظارت یا کارفرما یا مشاور ارسال شود تا تأییده آن مدرک اخذ شود. وقتی مدرک مهندسی صرفاً جهت اطلاع برای کارفرما یا مشاور یا پیمانکار اجرا ارسال می‌شود، نامش مدرک IFI است. در مدارک IFI کسی یا واحدی روی مدارک نظر یا کامنتی نمی‌گذارد. اما وقتی مدرک برای اولین توسط طراح مهندسی پروژه برای مشاور یا کارفرما جهت بررسی و اعلام نظر ارسال می‌شود، به آن مدرک IFC می‌گویند. معمولاً مشاور یا کارفرما در مدرکی تحت عنوان Comment sheet نظرات خود در خصوص مدرک ارسال شده را اعلام می‌کند و طراح پروژه پس از اعمال و اصلاح نظرات کارفرما، مدرک را جهت تأیید نهایی و با نام IFA مجدداً به کارفرما یا مشاور ارسال می‌کند. در نهایت مدرک مهندسی که مورد تأیید مشاور و کارفرما قرار گرفته تحت نام مدرک AFC برای پیمانکاران یا بخش اجرا و construction ارسال می‌گردد.

نکته مهم۱: در هنگام برنامه‌ریزی پروژه EPC حتماً دقت کنید که تا زمانی که مدرک نسخه AFC آماده نشده است، غالباً نمی‌توان فعالیت‌های اجرا و ساخت(مانند خاک‌بردای یا آرماتوربندی) را آغاز نمود. بنابراین این رابطه پیش‌نیازی مهم در روابط برنامه زمان‌بندی EPC باید لحاظ گردد.

نکته مهم ۲: همه مدارک مهندسی لزوماً در چهار نسخه IFI, IFC, IFA, AFC تهیه نمی‌شوند و ممکن است تنها در یک یا دو یا سه حالت از تعاریف فوق تولید شوند.

در دو تصویر زیر می‌توانید مراحل فاز مهندسی پروژه و همین طور مسیر بحرانی فاز مهندسی یک پروژه را ملاحظه کنید.

لیستی از نام‌های متداول مدارک مهندسی در پروژه‌های صنعتی (به خصوص در پروژه‌های صنعت نفت و گاز)

اما به صورت کلی می‌توان مدارک مهندسی پروژه را به ۱۲ بخش زیر تقسیم کرد. (مجدداً تأکید می‌شود که این تقسیم‌بندی برای همه پروژه‌ها و صنایع مختلف یکسان نیست و ممکن است در هر پروژه‌ای متناسب با نیازهایشان دسته‌بندی‌های متفاوت و مدارک مهندسی کم‌تر یا بیش‌تری داشته باشند)

  • ۱- General
  • 2- Process
  • 3- Equipment/mechanical
  • 4- Plant layout
  • 5- Health, safety and environment (HSE)
  • 6- Civil (on-shore)
  • 7- Structure (off-shore)
  • 8- Material & corrosion
  • 9- Piping
  • 10- Handling
  • 11- Instrument & control
  • 12- Electrical

در هر کدام از بخش‌های دوازده‌گانه بالا، مدارک مهندسی به شرح زیر تولید می‌شوند:

بخش عمومی-General

  • Engineering execution plan
  • Engineering design basis
  • Engineering quality plan
  • Document control procedure
  • Engineering document register

بخش فرآیند- Process

  • Process flow diagram
  • Process equipment list
  • Process fluid list
  • Heat & material balance
  • Process data sheet
  • Process description and operating philosophy
  • Piping and instrumentation diagram (P&ID)
  • Process line list
  • Process cause and effects diagram
  • Emergency shutdown (ESD) cause and effect diagram
  • Emergency shutdown (ESD) simplified diagram
  • Emergency shutdown (ESD) logic diagram
  • Emergency shutdown and depressurization philosophy
  • Flare report
  • Calculation note
  • Operating manual

بخش تجهیزات/مکانیک- Equipment/mechanical

  • Supply specification
  • Mechanical data sheet
  • Vessel guide drawing
  • Material requisition
  • Technical bid tabulation

چیدمان مجتمع- Plant layout

  • General plot plan
  • Key plan
  • Unit plot plan

بهداشت، ایمنی و محیط‌زیست- (Health, safety and environment (HSE

  • HAZOP report
  • Fire water demand calculation note
  • Fire water piping & instrument diagram
  • Deluge system arrangement drawing
  • Firefighting equipment location drawing
  • Passive fire protection drawing
  • Fire and gas matrix
  • Hazardous area classification drawing
  • Quantitative risk analysis (QRA)
  • Health and environment requirements specification
  • Environmental impact assessment
  • Noise study

بخش ساختمان(خشکی)- (Civil (on-shore

  • Soil investigation specification
  • Grading plan
  • Foundation calculation note
  • Foundation drawing
  • Civil works specification
  • Civil standard drawing
  • Construction standard
  • Steel structure calculation note
  • Steel structure design drawing
  • Steel structure standard drawing
  • Civil works installation drawing
  • Building architectural drawing
  • Building detail drawing

بخش ساختمان(دریا)- (Structure (off-shore

  • Primary steel structure
  • Structural steel specification
  • Steel structure material take-off
  • Secondary steel structure drawing
  • Weight report

Material & corrosion

  • Material selection diagram
  • Painting specification
  • Insulation specification

لوله‌کشی- Piping

  • Piping material classes specification
  • Line diagram
  • Piping layout drawing
  • Piping general arrangement drawing
  • Piping isometric drawing
  • Line list
  • Piping stress calculation
  • Standard pipe support drawing
  • Piping material take-off

Handling

  • Handling equipment drawing

ابزاردقیق و کنترل- Instrument & control

  • System architecture drawing
  • Functional diagram
  • Control narrative
  • Mimic display
  • Instrument index
  • Instrument data sheet
  • Level sketch
  • Junction box location drawing
  • Instrument location drawing
  • Cable routing drawing
  • Cable cross section drawing
  • Cable schedule
  • Cable material take-off
  • Instrument hook-up drawing
  • Bulk material take-off
  • Standard installation drawing
  • Equipment layout drawing
  • Junction box wiring diagram
  • Loop diagram

برق- Electrical

  • Electrical load list
  • Electrical load summary
  • General one line diagram
  • Equipment data sheet
  • Switchgear single line diagram
  • Typical diagram
  • Control system architecture drawing
  • Equipment layout drawing
  • Lighting layout drawing
  • Cable routing drawing
  • Cable schedule
  • Typical installation drawing
  • Block diagram
  • Bulk material take-off
  • Trouble shooting diagram
  • Electrical calculation

خواهش می‌کنم بدون ذکر منبع (نام نویسنده، آدرس سایت و آدرس کانال تلگرام) کپی نکنید!

در همین ارتباط بخوانید:

عمومی , مدیریت پروژه

آشنایی با مفاهیم کلی و ابتدایی پروژه‌های صنعت نفت و گاز

قصد دارم در سلسله مطالبی، یک سری توضیحات کلی در مورد پروژه‌های صنایع مختلف جهت آشنایی با برخی از اصطلاحات کلی و متداول این صنایع بنویسم. هم از جهت اینکه برای خودم یک مرور کلی باشد و هم جهت استفاده مخاطبین محترم سایت.
پروژه‌های صنعت‌های گوناگون که در ادامه راجع به آن‌ها خواهم نوشت به شرح زیر هستند:

  • پروژه‌های صنعت نفت، گاز و پتروشیمی
  • پروژه‌های نیروگاه حرارتی
  • پروژه‌های نیروگاه برق-آبی
  • پروژه‌های سدسازی

اولین مطلب را می‌خواهم با یکی از پیچیده‌ترین، مشکل‌ترین و البته پیشروترین صنایع دنیا یعنی صنعت نفت و گاز آغاز کنم. در ادامه خلاصه‌ای از برخی تعاریف و اصطلاحات این صنعت را مطالعه خواهید کرد. بدیهی است که این سلسله از نوشته‌ها، ادعای پوشش صد درصدی مفاهیم و دانش هر صنعت را ندارند، چرا که برای هر یک از این صنایع صدها کتاب و مقاله نوشته شده و بدیهی است اگر در جستجوی دانش عمیق‌تری هستید، باید به سراغ مطالعه آن کتاب‌ها بروید.

در این مطلب در خصوص موارد زیر خواهید خواند:

انواع و دسته‌بندی‌های پروژه‌های نفت و گاز
تعاریف و اصطلاحات پروژه‌های نفت و گاز
مراحل اجرای پروژه‌های نفت و گاز
آشنایی با قراردادهای پروژه‌های نفت و گاز
تعریف برخی از اصطلاحات هزینه‌ای در حوزه پروژه‌های نفت و گاز


آشنایی با مفاهیم کلی و ابتدایی پروژه‌های صنعت نفت و گاز و پتروشیمی


انواع و دسته‌بندی‌های پروژه‌های نفت و گاز


پروژه های صنایع نفت و گاز و پتروشیمی به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند:
۱- پروژه‌های صنایع بالادستی – Up-Stream
2- پروژه‌های صنایع میان دستی- Mid-Stream
3- پروژه‌های صنایع پایین دستی- Down-Stream

اما این سه دسته‌بندی چه تفاوت‌هایی با هم دارند و اصولاً چه پروژه‌هایی در قالب این دسته‌بندی اجرا می‌شوند:
پروژه‌های صنایع بالادستی – Up-Stream
در بخش بالادستی صنعت نفت و گاز عموماً پروژه‌های زیر اجرا می‌شود:

  • پروژه‌های اکتشاف Exploration
  • پروژه های توسعه میدان Field Development
  • Production Operations
  • Field Processing

پروژه‌های صنایع میان دستی- Mid-Stream
در بخش میان دستی صنعت نفت و گاز عموماً پروژه‌های زیر اجرا می‌شود:

  • Storage
  • Gas Distribution
  • Long Distance Transportation
  • Field Pipeline Gathering

پروژه‌های صنایع پایین دستی- Down-Stream
در بخش پایین دستی صنعت نفت و گاز عموماً پروژه‌های زیر اجرا می‌شود:

  • Refining
  • Manufacturing
  • Wholesale & Retail Marketing

نکته اول: یک مدل دسته‌بندی دیگر در صنایع نفت و گاز وجود دارد که این صنایع را به دو دسته زیر تقسیم می‌کند:

  • Surface
  • Sub Surface

دقت کنید دسته‌بندی‌های بالادستی، میان‌دستی و پایین‌دستی را با دسته‌بندی فوق اشتباه نگیرید. مفاهیم بالادستی و پایین دستی با مفهوم Surface و Sub Surface کاملاً متفاوت هستند.

نکته دوم:
در آخرین نسخه نظام فنی و اجرایی طرح‌ها و پروژه‌های صنعت نفت که توسط وزرات نفت در تیر ماه۹۶ منتشر شده است، پروژه‌ها و طرح‌های صنعت نفت و گاز تنها به دو دسته بالادستی و پایین‌دستی تقسیم شده‌اند. بنابراین از نظر این سند رسمی دولتی، بخش میان دستی صنعت نفت لحاظ نشده است. اما در بسیاری از کشورهای دنیا پروژه‌ها و طرح‌های صنعت نفت و گاز را بر اساس همان سه دسته‌بندی ذکر شده تقسیم‌بندی می‌کنند. (شما می توانید آخرین نسخه نظام فنی و اجرایی طرح ها و پروژه های صنعت نفت را از کانال تلگرام بنده به آدرس @sharifizcom دانلود نمایید.)

یک سری تعاریف مهم که از نظام فنی و اجرایی طرح‌ها و پروژه‌های صنعت نفت استخراج شده است را در ادامه می‌توانید مطالعه کنید:

تعاریف و اصطلاحات پروژه‌های نفت و گاز

تعریف میدان نفتی یا گازی-Oil/Gas Field:
هریک از منابع یا مخازن زیر زمینی یا رو زمینی در تقسیمات داخل سرزمین، آب‌های داخلی، ساحلی ، فلات قاره و بین المللی مجاور مرزهای کشور و آب‌های آزاد بین‌المللی که احتمال وجود نفت در آن میسر است و مشخصات فنی و مختصات جغرافیایی آن توسط وزارت نفت مشخص می‌گردد.
تعریف مخزن طبیعی نفت یا گازOil/Gas Reservoir:
هر کدام از تاقدیس‌ها ، ساختمان‌های چینه‌ای یا هر گونه تله ساختاری حاوی مواد هیدرو کربنی یا ترکیبی از آن‌ها که دارای خواص سنگ، سیال و فشار مستقل باشد.
تعریف میدان / مخزن طبیعی کشف شده -Green Field/Reservoir:
میدان/مخزن نفتی یا گازی کشف شده که آماده ورود به مرحله توسعه می‌باشد.
تعریف میدان/مخزن طبیعی توسعه یافته- Brown Field/Reservoir:
میدان /مخزنی که قبلاً به بهره‌برداری و تولید رسیده است.

در چاه‌ها و میدان‌های نفتی دو مدل فعالیت انجام می‌شود که بسیاری در درک تفاوت ماهوی آن مشکل دارند:
۱- عملیات بهبود ضریب بازیافت – Improved Oil/Gas Recovery (IOR/IGR)
2- عملیات افزایش ضریب بازیافت -(EOR/EGR) Enhance Oil/Gas Recovery

اما تفاوت EOR با IOR چیست؟ اجازه بدید با یک مثال توضیح دهم. ما اگر به صورت مستمر ورزش نکنیم، ممکن است یک مسیر صد متری را در طول ۱۸ ثانیه بدویم. اما اگر به صورت مستر و حرفه‌ای تمرین کنیم و آمادگی جسمانی خود را به صورت طبیعی و با نیروهای خود بهبود دهیم، ممکن است صد متر را در ۱۵ ثانیه بدویم. این حالت شبیه IOR و IGR است. یعنی سعی می‌کنند میزان تولید یک چاه نفت را از طریق تزریق آب و گاز حفظ کنند یا بهبود دهند. اما اگر شما از مواد نیروزا استفاده کنید و اصطلاحاً دوپینگ کنید، در این حالت ممکن است صد متر را در ۱۲ ثانیه بدوید. این حالت شبیه EOR و EGR است. یعنی سعی می‌کنند با تزریق مواد شیمایی یا موارد مشابه عملکرد چاه نفت را حفظ کنند یا بهبود دهند.

طرح‌ها و پروژه‌های صنعت نفت و گاز بر اساس نوع پروژه و به صورت زیر دسته‌بندی می‌شوند:
۱- اکتشاف و ارزیابی
۲- توسعه میدان/مخزن‌های کشف شده و تولید
۳- پروژه‌های بهبود/افزایش ضریب برداشت در میدان/مخزن های توسعه یافته
۴- خطوط لوله انتقال و تأسیسات وابسته (دریا و خشکی)
۵- واحدهای پالایش نفت و فرآورش گاز طبیعی
۶- مجتمع‌های پترو شیمی
۷- انبارها و مخازن ذخیره‌سازی نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی و اسکله‌های صادراتی
۸- تأسیسات عرضه و پخش فرآورده‌های نفت و گاز
۹- پروژه‌های تعمیرات اساسی (تجهیزات میادین نفتی، خطوط لوله و تأسیسات پائین دستی)
۱۰- پروژه‌های بهبود کارایی انرژی

حالا که مقداری با برخی از اصطلاحات کلی صنعت نفت و گاز آشنا شدید، زمان مناسبی است که با هم برخی از مراحل پروژه‌ها و طرح‌های صنعت نفت و گاز را مرور کنیم. معمولاً مراحل زیر در پروژه‌ها و طرح‌های نفت و گاز مشترک است:


مراحل اجرای پروژه‌های نفت و گاز

  • طراحي و مهندسی
  • خدمات خريد و خريد كالا
  • ساختمان و نصب
  • پیش راه‌اندازی
  • راه‌اندازي
  • تحویل به بهره‌بردار

مراحل اجرای یک پروژه بالادستی و یک پروژه پایین دستی نفت و گاز به صورت معمول به این صورت است:
مراحل کلی پروژه‌های بالادستی صنعت نفت و گاز:
۱- تعریف طرح/پروژه Project initiation
2- اکتشاف Exploration
3- ارزیابی و مهندسی یکپارچه Appraisal and FEED
4- توسعه Development
5- تولید و بهبود/افزایش ضریب بازیافت Production & IOR,IGR/EOR,EGR
6- ترک مخزن و برچیدن تأسیسات Abandonment & Decommissioning

مراحل کلی پروژه‌های پایین دستی صنعت نفت و گاز:
۱- تعریف طرح/پروژه Project initiation
2- مطالعات امکان‌سنجی Feasibility Study
3- طراحی مفهومی Conceptual Design
4- طراحی پایه Basic Design
5- مهندسی یکپارچه FEED
6- طراحی تفصیلی Detail Design
7- خرید و تدارکات کالا و تجهیزات Procurement
8- ساختمان و نصب طرح/پروژه Construction & Installation
9- راه اندازی طرح/پروژه Commissioning
10- بهره برداری از طرح/پروژه Operation

در شکل پایین می توانید مراحل فرایند توسعه یک میدان نفت و گاز را ملاحظه کنید:

حالا که در بخش اول با یک سری اصطلاحات و تعاریف کلی پروژه‌های صنعت نفت و گاز آشنا شدید و در بخش دوم نیز به صورت کلی با مراحل اجرای این پروژه‌ها آشنا شدید، زمان مناسبی است که با هم برخی از تعاریف و اصطلاحات مربوط به قراردادهای طرح‌ها و پروژه‌های صنعت نفت و گاز را مرور کنیم:

آشنایی با قراردادهای پروژه‌های نفت و گاز:


معمولاً دو مدل کلی قرارداد در پروژه‌های صنعت نفت و گاز داریم:
۱- قراردادهای Concessions
2- قراردادهای Service Contract

در قراردادهای Concessions کل مخزن نفت و گاز یا بخشی از آن برای همیشه در اختیار یک شرکت یا پیمانکار قرار می‌گیرد. در ایران و بعد از ملی شدن صنعت نفت توسط دولت دکتر مصدق، دیگر چنین قراردادهای محلی از اعراب ندارد. اما در خیلی از کشورهای دنیا شرکت‌هایی مانند Shell یا BP با برخی از دولت‌ها و کشورهای چنین قراردادهایی منعقد می‌کنند. در این مدل قراردادی تمام ریسک‌های مربوط به طرح و پروژه متعلق به شرکت و پیمانکار است، منتها آن شرکت و پیمانکار بر اساس فرمول‌هایی، سود حاصل از بهره‌برداری از طرح یا پروژه را با دولت سهیم می‌شود.
اما قراردادهای مدل Service Contract که وزارت نفت ایران یا شرکت ملی نفت ایران یا سایر شرکت‌های تابعه دولت با پیمانکاران منعقد می‌کنند از همین مدل هستند. این قراردادها انواع مختلفی دارند مانند:

  • قراردادهای بیع متقابل Buy-Back
  • قراردادهای PSA
  • قراردادهای IPC
  • قراردادهای EPC, EPCF, EPC+F

در قراردادهای Service Contract پیمانکاران و شرکت‌های خارجی مانند شل، پتروناس، توتال و یا شرکت‌های ایرانی مانند مپنا، OIEC، دانا انرژی و … به عنوان یک توسعه دهنده Developer با وزارت نفت یا شرکت ملی نفت ایران و یا سایر شرکت‌های دولتی قرارداد می‌بندند. معمولاً روال به این صورت است که میدان نفت یا گاز قبلاً توسط دولت کشف شده است و این شرکت‌ها شرایط خود برای توسعه میدان را در قالب سندی به نام MDP (Master Development Plan) ارائه می‌کنند.

تولید و ارائه MDP برای پروژه‌های میادین نفت و گاز، کاری بسیار سنگین و پر هزینه و زمان‌بر است، حتی در برخی از پروژه‌ها، تهیه MDP چند میلیون دلار برای شرکت‌ها هزینه در بر دارد.

طی سال‌های گذشته اکثر قراردادهای دولت ایران با شرکت‌های نفتی در قالب قراردادهای بیع متقابل یا همان BUY Back بوده است. در این مدل قراردادی، پیمانکار هر هزینه‌ای که در پروژه انجام می‌داد را از شرکت نفت دریافت می‌کرد. اما در سال‌های اخیر وزارت نفت از مدل قراردادی جدیدی به نام IPC رونمایی کرده است که در این مدل قراردادی، اکتشاف و بهره‌برداری از میدان نفتی هم وارد SCOPE پیمانکاران شده است.

تفاوت قراردادهای EPC با قراردادهای بیع متقابلBuy Back
در قراردادهای EPC میزان سود پیمانکار مخفی است و دولت نمی‌تواند متوجه شود که پیمانکار چقدر از پروژه یا طرح سودآوری داشته است.
در قراردادهای بیع متقابل یا Buy Back از آن جایی که پیمانکار تمام هزینه‌های خود را از کارفرما دریافت می‌نماید، کارفرما این حق را دارد که از سود پیمانکار مطلع باشد. به عنوان مثال تمام مناقصات پیمانکارانی که قرارداد بیع متقابل دارند، با حضور نمایندگان شرکت ملی نفت برگزار می‌شود.

تعریف برخی از اصطلاحات هزینه‌ای در حوزه پروژه‌های نفت و گاز:


در پروژه‌ها و طرح‌های نفت و گاز با اصطلاحات زیر نیز برخورد خواهید کرد:

  • CAPEX (Capital Expenditure)
  • OPEX (Operational Expenditure)
  • Non CAPEX
  • Bank Charges
  • Petroleum Cost
  • Remuneration Fee

به صورت خلاصه برخی از تعاریف مربوط به اصطلاحات بالا را مرور می‌کنیم:
هزینه های CAPEX یا Capital Expenditure همان طور که از نامش پیداست، شامل مجموع هزینه‌های طرح یا پروژه می‌شود. این هزینه‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

  • هزینه‌های مستقیم DCC یا Direct Capital Cost
  • هزینه‌های مدیریت پروژه PMC یا Project Management Cost
    معمولاً هزینه‌های PMC را به شکل درصدی از هزینه‌های DCC محاسبه می‌کنند.

هزینه‌های Non CAPEX هم شامل همه هزینه‌های غیر CAPEX است که می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

  • مالیات TAX-VAT
  • بیمه Insurance (SSO)
  • گمرک Costume duty
  • آموزش Training
  • خدمات به کارفرما Service to Company
    (نکته مهم: هزینه‌های Non CAPEX فقط در ایران معنی دارد و در خارج از ایران تعریف نشده است. این مدل هزینه‌ها به دلیل ماهیت قراردادهای بیع متقابل در ایران تعریف شده‌اند.)

هزینه‌های Bank Charges همان سود بانکی است.

هزینه‌های OPEX نیز شامل هزینه تأمین قطعات یدکی SPRE PART و هزینه‌های نگهداری و تعمیرات و بهره‌برداری است.

به محموع هزینه‌های CAPEX و OPEX و Non CPEX و Bank Charges، در اصطلاح Petroleum Cost می‌گویند.

خواهش می‌کنم بدون ذکر منبع (نام نویسنده، آدرس سایت و آدرس کانال تلگرام) کپی نکنید!

مدیریت پروژه , مدیریت تدارکات

استراتژی اجرای پروژه

یکی از فایل‌ها و مدارکی که در پروژه به شدت بهش علاقه‌مندم، یک مدرک بسیار کاربردی و به درد بخور و مفید هست به نام ماتریس استراتژی برونسپاری پروژه.
برای این ماتریس اسم‌های و فرمت‌های مختلفی در پروژه‌ها و شرکت‌های مختلف وجود داره مثل:

استراتژی اجرا Execution Strategy

برنامه اجرا Execution Plan

استراتژی قراردادی Contract Strategy

استراتژی برونسپاریStrategy Outsourcing

ماتریس محدوده و مراحل پروژه Scope & Stage matrix

ماتریس استراتژی برونسپاری پروژه Strategy Matrix Outsourcing

ماتریس برونسپاری پروژه Strategy Matrix Outsourcing

حالا اون قدرها درگیر این اسامی نشین. مهم فلسه و هدفی است که در پشت پرده تهیه این ماتریس نهفته است. معمولن شرکت‌های بزرگ پروژه محور، در فازهای اولیه برنامه‌ریزی پروژه‌ها به خصوص در پروژه‌های EPC پیچیده و با اندازه بزرگ، این ماتریس رو توسط تیم مدیر پروژه و با نظرات مدیر پروژه تهیه می‌کنند و سعی می‌کنند استراتژی سازمان و شرکت‌شون هم در تهیه این ماتریس لحاظ کنند. این ماتریس در ادامه کار، نقشه راه بسیاری از تصمیم‌گیری‌ها در پروژه خواهد بود. در شکل زیر می‌تونید طراحی مفهومی و کلی این ماتریس رو مشاهده کنید.

البته استراتژی‌های اجرای پروژه‌ها خیلی بزرگ‌تر و پیچیده‌تر از اونیه که در شکل بالا می‌بینید. اینجا فقط سعی کردم مفهوم و concept کار رو برسونم. همون طور که در شکل مشاهده می‌کنید، محور افقی ماتریس بسته‌های کاری محدوده پروژه (Work packages of scope) و محور عمودی ماتریس مراحل اجرای پروژه یا همون stage های پروژه است. حالا به عنوان مثال میشه در ماتریس به این استراتژی فکر کرد که فعالیت‌های مهندسی بسته کاری شماره ۱ پروژه رو می‌خواهیم خودمون در پروژه انجام بدیم یا برونسپاریش کنیم. حتی می‌تونیم اطلاعات اضافه‌ای مثل نام پیمانکار و رقم و مدت زمان قراردادشون رو به مرور به این استراتژی اضافه کنیم.
در شرکت‌های بزرگ بین‌المللی مثل Total و shell قبل از شروع پروژه یا در فازهای ابتدایی پروژه در جلساتی در مورد تکمیل این ماتریس تصمیم‌گیری می‌کنند و این ماتریس به عنوان یک نقشه راه در ادامه راه پروژه منشأ بسیاری از تصمیم‌گیری‌ها خواهد بود.

حالا بیاید تمرین کنید:
آیا در پروژه یا پروژه‌هایی که شما درگیر آن هستید، ماتریس استراتژی اجرای پروژه موجود هست؟ اگه موجود نیست سعی کنید چنین ماتریسی رو از روی اطلاعاتی که در اختیار دارید تهیه کنید. سعی کنید کار رو زیاد برای خودتون سخت نکنید. Scope پروژه رو تا حدی که در پروژه قصد دارند برونسپاری کنند یا برونسپاری شده بشکنید. Stage ها را در هم حد سطح ۲ یا دیگه حداکثر ۳ سطح بشکنید.

خواهش می‌کنم بدون ذکر منبع (نام نویسنده، آدرس سایت و آدرس کانال تلگرام) کپی نکنید!

عمومی , مدیریت پروژه

آیا پروژه‌های سازمانتان، شما را به یاد داستان “پنج مرد نابینا و یک فیل” نمی‌اندازد؟

داستان “پنج مرد نابینا و یک فیل” را شنیده‌اید؟ این داستان که اصالت هندی دارد و مولانا نیز در مثنوی‌اش به زیبایی آن را سروده، به شرح زیر است:

 

“این قصه در مورد شش مرد دانا است که آن‌ها را نزد یک فیل می‌برند و از آن‌ها می‌خواهند که فیل را توصیف کنند، اولین مرد کور بدن فیل را لمس کرد و گفت: من می‌دانم فیل چه شکلی است او مثل دیوار است. مرد دوم عاج فیل را لمس کرد و گفت فیل شبیه نیزه است. سومین مرد کور خرطوم آن را لمس کرد و فیل به نظر او مثل مار بود و همین طور داستان ادامه یافت. دم شبیه طناب، گوش شبیه بادبزن، پا شبیه درخت. هیچ کدام نتوانستند به طور کامل فیل را توصیف کنند. بنابراین اگر تو اطلاع مختصری از چیزی داشته باشی هرگز آن چیز را نمی‌شناسی.”

حال فرض کنید در یک سازمان پروژه محور کار می‌کنید و می‌خواهید وضعیت پروژه A را بسنجید. به نزد واحد برنامه‌ریزی و کنترل پروژه می‌روید، آن‌ها می‌گویند که این پروژه ۶۰ درصد پیشرفت برنامه‌ای و ۴۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و از برنامه زمان بندی عقب است و وضعیت خوبی ندارد. واحد کنترل هزینه می‌گوید این پروژه شاخص CPI بالای یک دارد و وضعیت خوبی دارد. واحد مالی می‌گوید این پروژه از نظر دفاتر حسابداری زیان‌ده است و باید چاره‌ای اندیشید. مدیر پروژه می‌گوید: پروژه‌اش باعث افتخار سازمان است، مدیر منابع انسانی می‌گوید این پروژه چون از نیروی امانی استفاده می‌کند باعث شده تعداد زیادی افراد با تحصیلات پایین وارد لیست کارکنان شرکت شود و این برایشان خوشایند نیست. واحد قراردادها می‌گوید از مناقصات و قراردادهای بسته شده در این پروژه راضی است و از نظر آن‌ها این یک پروژه موفق است و واحد QC از کیفیت نتیجه کارهای در پروژه راضی نیست و واحد HSE معتقد است به دلیل آمار بسیار پایین حوادث، این پروژه، موفق‌ترین پروژه سازمان است!

 

خلاصه هر کسی از جنبه خودش راجع به پروژه نظر می‌دهد، به قول شاعر معروف سنایی:

هریکی دیده جزوی از اجزا/ همگان را فتاده ظن خطا

هیچ دل را ز کلی آگه نی/ علم با هیچ کور همره نی

جملگی را خیالهای محال/ کرده مانند غتفره به جوال

از خدایی خلایق آگه نیست/عقلا را در این سخن ره نیست

 

از این داستان دو درس مهم برای پروژه‌ها را می‌توان دریافت کرد:

  • پروژه‌ها را تنها از یک جنبه یا دو جنبه نسنجید، پروژه‌ها را باید با در نظر گرفتن همه جنبه‌ها سنجید، از محدوده و زمان و هزینه و کیفیت گرفته، تا منابع انسانی و ذینفعان و ارتباطات و تدارکات و …

  • تا زمانی که اطلاعات کافی و صحیح از وضعیت پروژه نداشته باشید، نمی‌توانید آن پروژه را به درستی بشناسید و در مورد موفقیت یا عدم موفقیت آن تصمیم‌گیری یا اظهار نظر کنید.

خواهش می‌کنم بدون ذکر منبع، کپی نکنید!